Ingolf Boge

Martyr under nazi-diktaturet.

"Eg ber ikkje agg til nokon."
Sokneprest i Fjell dydde i tysk fangenskap.
av Kapellan 1 i Fjell, Svenn Martinsen.

LEAD Technologies Inc. V1.01

Sokneprest Ingolf Anderson Boge, fdd i Bruvik 31.01.1900.
Teologisk embetseksamen ved Menighetsfakultetet 1926, praktikum same r. Res.kap. til Haus 1927, sokneprest til Kviteseid 1930, sokneprest til Fjell 1937.
Han vart arrestert 1. september 1943 av tyskarane og dydde i tysk fangenskap 1. april 1944.


Den 6 r gamle
sonen, Dagfinn Boge, fortel om den vonde dagen
1. september 1943:

LEAD Technologies Inc. V1.01

"Eg var 6 r den gongen. Ottar, tvillingbroren min, og eg hadde nettopp kome heim fr skulen, som var i fabrikken p Kolltveit. Dessutan var nest eldste broren min, Einar, heime. Ingerid gjekk p framhaldskule p Arna, og Audun var p skulen p Kolltveit. Far kom gande ned Djupedalen med nokre ukjende menn ved sida av seg. Eit par av dei var i uniform. Det gjekk opp for meg at far skulle arresterast. Eg hugsar at mor og far var lvorlege.Far pakka nokre klede han skulle ha med seg. Han bad s om f be Fader Vr saman med oss. Dette vart innvilga. S sg me han ikkje meir heime, men mor, Ottar og eg, fekk treffa far i fangeleiren i Moldalia p Espeland dagen fr Ottar og eg fylte 7 r. Dette var siste gongen eg sg far."

 

Det er Dagfinn Boge, yngstemann i prestefamilien p "Fjedlet" under krigen som seier dette. Han er i dag rektor p Garnes skule i Arna.
Den 1.september 1943 skulle verta ein dramatisk dag for 1.klassingen, og familien. Det galdt g for kyrkjelyden, som no miste presten sin. Sokneprest Boge skulle aldri koma att korkje til sine kjre, eller til flokken han var hyrding for.

 

Sokneprest Boge sitt vita

Kallsbok for Fjell sokneprestembete har desse opplysningane:

"5. Emil Georg Storesund

..."holdt sin avskedspreken i Fjell 1ste S.e.tref. den 3.mai(1937) og reiste dagen efter til Vle."(Skrive av Storesund, forf.s.anm.)

Ordinert prest Hans Eide styrde Fjell soknekall fr 1/6-20/11-1937.

6.Ingolf Anderson Boge, fdd i Bruvik 31. jan. 1900. Tok studenteksamen ved Voss off. Landsgymnas 1920, latinlina Mtf, tok theologisk embetseksamen ved Menighetsfakultetet 1926, og praktikum haustsemesteret same r og same stad.(Laud)

I studietidi hadde han ein del vikararbeid i folkeskulen.

Vart 16. jan.1927 res.kapellan til Haus der han var soknerdsformann og skulestyreformann. Vart utnemnd til sokneprest til Kviteseid og yvertok dette embete 12/10 1930.

30/9 1937 vart han utnemnd til sokneprest til Fjell og yvertok denne stilling 20/11 1937.

(Skrive av Boge sjlv, forf.s.anm.)

Sokneprest Boge med huslyd budde i prestegarden til tyskarane trengde dei ut i desember 1942. Fr den tid budde dei i Kolltveit til Boge vart arrestert og frt bort derifr 1/9 1943. Han skildest med sine eigne med lese Fadervr saman med dei. Boge held klre linjer, bde kristeleg, kyrkjeleg og nasjonalt. Dette var vel grunnen til arrestasjonen.-

Vegen gjekk om Bergens krinsfengsel, Espeland, Grini og vidare til Neuengamme ved Berlin. Der dydde han 7. mnd. etter arrestasjonen av dobbel lungebetennelse.

Hans siste ord var: "Eg ber ikkje agg til nokon."

-Sokneprest Boge let etter seg kone og 5 born. Dei flytte til Arna.

 

Ordinert prest Agnar Nigar styrde Fjell soknekall fr 17/9 1943 til 10/2 1944, d han vart arrestert.

Stiftskapellan N. Trengereid styrde kallet fr 4/4 1944 til 27/4 1946."

(Skrive av Trengereid. KZ-leiren Neuengamme ligg ikkje i Berlin, men rett sr for Hamburg, forf.s anm.)

Biskop Dagfinn Hauge fortalde forf. hausten 1994 at han var tilstades i Bergen Domkyrkje d Boge vart ordinert 17.desember 1926, av Biskop Peter Hognestad. Teksta var fr Luk.2,41-52, Jesus som tolv-ring i templet.

(Illustrasjon 1: Bilettekst: Sokneprest Ingolf Boge.(Vre Falne.))

Norsk fangeleksikon. Grinifangene. Red. av Brre R. Giertsen, J.W.Cappelens forlag Oslo 1946. s.314/690, fortel dette:

"8750. Ingolf Boge. prest, Fjell. F. 31-1-1900. Arr. 1-9-43 til Bergen, til Grini 21-11-43, 27-2-44 til Tyskland._ april 1944 Neuengamme.

Seinare tillegg: Dd 1-4-1944."

Vre falne.(Kjelde: Riksarkivet.) s. 314 nemner Boge sitt vita slik:

"Boge, Ingolf, sokneprest, Fjell. Fdt 31.januar 1900 i Bruvik, s. av lrer og kirkesanger Anders Boge, f. 1854 i Bruvik, og Iverine Larsdatter f. Sb, f. 1864 i Lrdal. Gift 1927 i Rolvsy med Edith Mllerup, f.1903 i Grong. 5 barn. Kandidat fra Menighetsfakultetet i Oslo og sokneprest i Fjell. Ble arrestert 1.september 1943 etter en husunderskelse og sendt til Aleksandra Platz(Alexanderplatz, g kalla Polizeiberprfungstelle, forf.s.anm.)-fengslet i Berlin hvor han dde 1.april 1944.

(Kristian Ottosen, Fangeliste i :Bak Ls og Sl, Nordmenn i Hitlers tukthus og fengsler, s.405, seier at arrestasjonsgrunnen var Milorg, og ddsstaden Berlin. Boge er g nemnd i: Fangelista i Liv og Dd, Historien om Sachsenhausen-fangene, same forf. s.336, men utan fangenr. fr KZ-Lager Sachsenhausen.)

Sj under om mogleg ddsstad for Boge.

Fr dagslista for soknepresten i Fjell 1:
Glimt fr 1941 og 1942:
Soknepresten str p Kirkens Grunn:

(Konfidentar sine namn er ikkje attgjevne fr dagsregisteret, forf.s anm.)

1941:

" 16/2 S.Seksagesima, Landro. Gudstenesta kl.11. "Korleis er jordsmonnet i hjartekeren din?" Nattverd. 10 nattv.gj. Bn for Biskopane. Der var hyrdebrev til prester og menigheter fra biskopane omtalt og delvis referert. Likeeins vart lese brev fr Bjrgvin bispedmerd."

" 23/2 Fastelag s. Fjell. Gudstenesta kl.11. 1 R. "Jesu dp for oss. Vr dp til Jesus som vr forsvarar, vr Frelsar og Herre." 1 barn til dpen. Emisr Gjster avslutta gudstenesta. Kyrkjelydsmte...(som Landro veka fr) Rekneskap for 1940 over offer og kollektar i kyrkja vart opplese."

"29/5 Hjelpte to tyske soldatar til finne fram i kyrkjebkene. Dei hadde i oppdrag leita fram ibuarar i Fjell av tysk tt."

"20-26/10. Sokneprest Boge permisjon for delta i Bekjendelsestro presters Broderkrets mte i Oslo m.m."

1942:

"8/3 3.sundag i fasta(Algry) Gudstenestlegt mte kl.11. 2.rekkja. "Strid i Jesu kraft." Las opp brevet fr biskopane til prestar og kyrkjelydar dagsett 24/2, og brevet fr biskopane dagsett 14/2 om tvangsmobilisering av born og unge i alderen 10-18 r. Forbn for bispar og domprostar, prestar og lrarar."

Nattverd for gamle. 7 nattv.gjester. 1 husvitjing."

"15/3 Midtfaste sundag Fjell. Soknepresten intimerte 1 Pet 2, 21-24. Pastor Stabell-Rasmussen preika II R. Offer til Israelsmisjonen. 5 Dp. Nattverd. 40 nattv.gjester. Etter gudstenesta gav soknepresten ei orientering om den kyrkjelege situasjon og las opp brevet fr Norges bisper til "Den norske kirkes menigheter og prester" dagsett 26.februar, og biskopane sitt brev til minister Schancke dagset 14/2 1942. Forbn. Fedrelandsalma v-1.2 og v.6. Dp i kyrkja kl.18 av eit born som ikkje ndde fram til gudstenesta."

"5/4 1. Pskedag, Fjell. Gudstenesta ved soknepresten. 2. rekkja. Offer til Den Norske Sjmannsmisjon. 3 Dp.

 

 6/4 2. Pskedag, Landro. Gudstenesta ved soknepresten. 2. rekkja. Offer til Den Norske Sjmannsmisjon. 8 Dp.

Etter gudstenesta gav soknepresten ei orientering om den kyrkjelege situasjon. Ein mann fr Landro takka for dette. Kyrkjelyden reiste seg og song:"Guds ord det er vrt arvegods." Gravtale og 4 jordfestingar p Landro kyrkjegard, ei vitjing i Landro.

7/4 Fring av kyrkjebker.

8/4 Gravtale og jordfesting p Fjell kyrkjegard. Var i Bergen og konfererte med kollegaer.

9/4 Bjory. Meddelte N.N. familie nattverden. (4 nattv.gjester.)

10/4 Mte i Fjell Soknerd. Arbeid med kvartalsmeldingar.

11/4 Brudevigsla i Fjell kyrkje. Dp av 5 born i Fjell kyrkje.

12/4 1.s.e.pske. Fjell. Gudstenesta kl. 11.00. f.m. II.R. Tema: "Jesus er den same etter oppstoda som fr". 8 Dp. Nattverd.(310 nattverdgjester) Pastor Trengereid utfrde dpen og hjelpte til med dela ut brdet ved nattverden.

Soknepresten refererte telegram og rundskriv fr kyrkjedep. om at dei prestar som tok del i opplesing og underskriving av vedkjenningsskriftet "Kirkens grunn", mtte venta f avskild og m reisa fr prestebustaden og sitt distrikt innan 8 dagar. Gav opplysning om innhaldet i "Kirkens grunn" og om at eg hadde gjeve mi underskrift til denne vedkjenning. Difor mtte ein rekna med at dette vart siste gudstenesta sokneprest Boge fekk ha i Fjell. Takka soknerd, klokkar, organist, kyrkjetenar, gravar for godt samarbeid. Likeeins takk til medhjelpararne og leiarane for misjonslag og kristelege arbeidsgreinar i Fjell. Etter gudstenesta var slutt, retta formannen i Fjell soknerd ei varm og hjarteleg takk til soknepresten og kona hans for deira arbeid i Fjell. Ynskte dei velkommen att."

"20/4 Ny kolonne i dagsregisteret: Kyrkjeleg velsigning."

"22/4 Konferanse med kollegaer og soknerdsformannen."

Fr Soknerdsprotokollen for Fjell 1:
Mte 10-4-1942.
Soknerdet str p Kirkens Grunn.

 

"Soknerdet vart kalla saman pr.telefon. Ein mttes p prestekontoret og tok avsked med presten-I.Boge-som etter ordre mtte forlate prestegarden innan ti dagar. Det vart samtala om ymse og "Kirkens Grunn" var lese opp. Soknerdet sa seg samd i tankane som var borne fram i skrivet og skreiv under eit framleg som skulde sendast til rette vedkomande. Ein var noko sra over mtte skiljast fr prestefolket p ein so sngg og uvanleg mte, men det vart likevel ei gild avskilstund p kne som gav mykje styrke i avskilstimen.

D det ikkje vart protokollert det ein samtala om p mtet, er dette referat nedskrive av form. ei stund etterp. Presten held avskilspreik sund.12.april. Mykje folk og stor nattverdsknad. Sokner.form. takka pr.

Nils Foldnes."

LEAD Technologies Inc. V1.01 

 

 

 

 

 

Sokneprest Boge les opp Kirkens Grunn fr preikestolen i Fjell 12.april 1942. Presten som sit i ornat i koret, er stiftskapellan Nils Trengereid. Biletet er teke fr galleriet av Ragnvald Fjell(?), og stilt til rdvelde av familien Boge.

Rapport fr Boge/Fr dagslista for soknepresten i Fjell 2:
Glimt fr April 1942-15.desember 1942:
Tyskarane kjem. Forvist fr prestegarden og kyrkja.

"1.Eg nemner fyrst "Tellavgaffra" som frte til at alle i heimane i Tellavg vart fengsla eller sende i konsentrasjonslager. Mange fr Fjell hadde nrskyldfolk i Tellavg.

Uhyggeleg var det hyre sprengsmellane og sj ryksylor fr hus og heimar i Tellavg som vart sprengde og brende. Dette var fr midt...mai og utetter.

2. Fr same tid auka stendigt talet p tyskarar som kom til Fjell. Organisasjon Todt og norske arbeidarar vart sende hit og snart vaks det opp barakkar bde her og der. Tyskarane(org.Todt) vart innkvarterte i skulehus, i ungdomshus og bedehus, og i privathus.

Fr 15.juni var 4 tyskarar inkvarterte i prestegarden. Ingen kunde segja imot. Tyskarane tok det dei vilde ha.

So tok vegarbeid og festningsarbeid til. Arbeidet gjekk dag og natt, sndag som mndag. Mitt under gudstenesta sundag fyremiddag fekk ein ofte Lange seriar av mineringsskot...av i fjellet austfor kyrkja.

Sundagsfreden var heilt vekke.

Vyrdnaden for moralske lover og moralsk liv fekk og ein hard knekk ved at alle desse tilreisande og framande ikkje respekterte kristeleg morallover eller vanleg smeleg framferd.

I mang ein heim vart husfreden krenkt, og samkomer(?) mellom "vaskegjenter" og tyskarar med drikk og turing gjekk for seg. Ogso i prestegarden gjekk slike ting for seg. Protest og fyreteljing var lite nytte i. Likevel m det segjast at sume av tyskarane oppfrte seg hvisk. Sist i oktober flutte verste turebassen fr prestegarden. Men ei stund etter fekk presten pbod om flytta fr prestegarden(evakuera) og overlata hus og eigedom til tyskarane. Eg fekk gjort avtale om f flytta inn i eit nytt hus p Ulveseth og fekk lovnad om ein viss tidsfrist til ordna med flyttingi dit."

"13/11 Tale ved bra(i heimen) t Ole Hansen Lie. Jordfesting. Husvitjing p Ulveseth for hyra om hus dersom prestegarden m evakuerast."

"20/11 Konferansar med den tyske vernemakt, Lensmannen og Fylkesmannen om evakuering av prestegarden."

"29/11 1.s. i advent. Fjell, gudsteneste ved soknepresten og pastor Haugland. Offer til misjon blant hjemlse. 2 Dp. Nattverd.(32 nattv.gjester)

30/11 Bjory. Gav nattverden til N.N. og N.N. (2 nattv.gjester) Tala i heimen ved Ole Monsen Bjory si gravferd. Forretta ved gravi. Bibellesing p Tellnes skulehus.

1/12 Kontorarbeid og frebuing til evakuering av prestegarden.

1/12 Klokka 6 1/2 e.m. stod det 7 tyskarar i uniform("ein tysk sanitetsoffiser med ein del soldatar") i gangen p prestegarden og kravde huset rmt med ein gong.10 tyskarar overnatta p prestegarden on natti.("Dei tok same kvelden 3 rom i bruk.") Kona mi og eg og tenestegjenta pakka til kl.13 1/2 om natti, s nokre timar i seng. Og so snart morgonen kom, var vi p ftene.Det galdt f med s mykje som rd var av matvaror. Borni hjelpte til med fylla poteter og grnsaker i sekker og stampar, dertil litt brensel. Heldigvis fekk eg ein lastebil til kyra eit lass med det aller ndvendigaste til Indre Arna, der kona og borni skal bu hj prost h.v. Mllerup og frue (mine verforeldre). Heldigvis hadde eg att spass bensin at eg fekk kyrt min privatbil dit. Soleis kom me avstad kl. 15. omlag. Alle rutebilane var stogga opp p.g.av sn og kulde og hardt press. Snen gjorde at ingen bil kunne koma opp p prestegardstunet! Difor mtte alt som skulle flyttast berast eller kyrast p slede ned til hovudvegen.Det mest verdifulle av innbuet vart kyrd til Kolltveit og innsett hj gardbrukar Mons Kobbeltveit. Tyskarane ba om eller gjorde krav p den elektriske komfyren, alle lampar og lysprer og rullegardiner og blendingsgardiner.All ved, (torv og koks) og dertil overtok dei 1 divan, 1 chaisalong, eit skrivebord, eit spisestovebord, 1 salongbord,1 gyngestol, 1 armstol med saueskinn, 3 kjkkentaburettar, 1 stor vaskeservant m/marmorplate, 2 nattbord med marmorplator, eit stort linnetskp,1 hvlebenk, 1 langbord, 1 gamal klerulle,(to sengjer), ei ydelagt, derav ei feltseng av jarn, telefonapparat, eit lineoleumsteppe m/ underlag, to stolar, eit protokollskap.(to etasjerar).Resten av mblane og innbuet vart stabla inn i garasjen p prestegarden.- Kyrkjebkene og prestearkivet og mi private boksamling hadde eg tenkt setja inn i prestesakristiet.Var eg kome ned dit med eit hestelass av desse tinga, men d var kyrkja full av tyske soldatar og offiserar.Dei hadde overnatta der.("Same kvelden vart Fjell kyrkje teke til innkvartering av ein flokk soldatar. Dei tok kyrkja utan spyrja om det og utan varsla om det...") Ogso i sakristiet hadde dei romstert slik at det var ikkje tenkja p ha bker liggjande der. Eg kyrde d oppatt i prestegarden og lagde kyrkjebkene og arkivet ned i potetkjellaren og lste att."Der Oberarzt" lova at ingen skulle rra bkene i kjellaren. Likeeins lova han fara vel med mi boksamling om eg let den vera att p kontoret. "Der Oberarzt" var elles ein snild og rimeleg mann. Han tykte det var ille at han laut jaga oss ut, men kunne ikkje anna. Han og sanitetssoldatane hans hjelpte til med flyttinga. Han let ogso ein tysk bil ta med noko av det tyngste innbuet til Kolltveitsvingen. Reisi til Indre Arna gjekk det godt med. Me kom dit kl. 17 1/2. Ingen av oss hadde teke skade. Kona mi og vre 5 born skal bu der. Eg skal bu p Kolltveit. Kyrkja er no lagerhus. Kan difor ikkje nyttast til gudstenestelege handlingar.("...Dei budde i kyrkja til brenslet var oppbrent, so flytte dei ut. Men kyrkja vart so teki til varelager. (militrdepot.) Uspurt har dei rive laus kyrkjestolane fr galleriet og slengt dei utfor kyrkja.")

4/12 Kom attende fr Indre Arna. Arbeidde med koma i orden p mitt nye rom - eit fint og godt rom, der eg kan ha bde soverom, kontor og salon.

5/12 Tala p gravi t Marta Hansen Loky, jordfesting. Der var ikkje ringjing med kyrkjeklokkene avdi tyskarane nektar tilgjenge til kyrkja og kyrkjetrnet. 1 husvitjing p Nessjen. Deltok i ungdomsfest p Nessjen bedehus. Husvitjing p Kallestad.

6/12 2.s. i advent. Kallestad. Gudstenestleg mte p Kallestad skulehus kl. 11. f.m. Deltok i mte p Kallestad skulehus om kvelden. Meddelte nattverden til N.N.(3 nattv.gjester.)

7/12 To husvitjingar p Ulveseth. Henta kyrkjebkene til Kolltveit fr potetkjellaren p prestegarden.

8/12 Deltok p mte p Kolltveit ungdomshus. Var med p Kolltveit ungdomshus.

9/12 Kontorarbeid. Kyrkjebokfring.

10/12 Ekspedering av innkomne brev m.m.To husvitjingar p Fjell.

11/12 Ein del brensel og anna vart henta fr prestegarden.Frebuingar av ymse slag.

12/12 Reis til Loky. Velsigning av ekteskap p Loky skule.1 husvitjing.

13/12 3.s. i advent.Loky skule. Gudstenestlegt mte kl. 11.- f.m. III.R.Brevet til ministerpresident Quisling fr kyrkja og organisasjonane mot jdeforfylgjingi, vart lese.

14/12 Kontorarbeid av ymse slag.

15/12 Arefjord.Meddelte N.N. nattverden. Tala ved Hans Nilsen Arefjords bra. Jordfesting p Fjell kyrkjegard."

"18/12 Vitjing av lrar Hestads klasse som no held til i spiseromet p Kolltveitfabrikken. Arbeid med tming av mblane fr gangen."

"20/12 reist til Indre Arna for vitja kona og borni mine og vera ilag med deim julafta."

"25/12 Messefall p.gr. av at Fjell kyrkja er nytta av tyskarane til varelager og militrdepot."

1943:

"9/1 Konferanse med dr. Haasemeyer som styrer militrsjukehuset i prestegarden. Mtte i fattigstyret."

"12/1Konferanse med lensmannen og Oberarzt Haasemeyer om ymse ting vedk. prestegarden."

"13/1-14/1 reist til Indre Arna for vitja huslyden min som bur der no."

"21/1 Husvitjing hj N.N. og N.N. Berga dei 4 nye, skinntrekte stolane ut or kyrkja so ikkje tyskarane skal ydeleggja dei. Henta kyrkjesalmebkene fr kyrkja til Kolltveit."

"30/1 Utarbeiding av melding til biskopen; Kyrkjas liv og vokstervilkr i krigstida. Fjell Prestegjeld."(Sj over om tyskarane sitt inntog p Fjell og evakuering av prestegarden, forf.s anm.)

I eit tillegg til dette skriftet seier Boge:

"Elles er det ei verkeleg landeplga med alle desse tyskarane som huserer og herjar i prestegjeldet og kjem med sine krav p ... og blander seg opp i alle mogelege ting og tek seg til rettes med ml og makt.

End tristare er det at folk som kallar seg norske let seg bruka til vegvisarar og handtlangarar og hjelpesmenn for dei framande.

Mange er det heldigvis ikkje av slike, men dei er mange nok til leggja alle ting opne for tyskarane som no er komne hit i slik mengd at dei m reknast i tusenvis i Fjell. Stor ugagn og skade har dei alt gjort og vert dei verande her enno ei tid, ser det ut til at dei ydelegg, ja ruinerar den part av bygdi der dei bur tettast. Ljospunkt er...(utydeleg sitat, forf.s anm.)

2.Elles m ein segja at folket i Fjell har greid denne vanskelege tid merkeleg godt. Roleg og verdigt har dei bore tyskarane sine mange overgrep. Tyskarane har ikkje fenge noko nemnande innpass hj kvinnene i Fjell. Nokre f kvinner har nok ogso her glymt si ra, men dei hadde visst alle saman "glidd ut" tidlegare.

3.Eg kjem i hug ordi i Ps.37 v.8.

"Haldt deg fr vreide og lat harmen fara, vreidast ikkje! Det er berre til gjera ilt!"

Og so held salmisten fram:

"For illgjerningsmenner skal verta utrudde, men dei som ventar p Herren, dei skal erva landet. Og um ei liti stund er den ugudelege ikkje til meir, og legg dei merke til staden hans, so er han der ikkje. Men den spaklyndte skal erva landet og hugnast over mykje fred."(v.9-11)

Mtte folket vrt bde i Fjell og i landet elles f oppleva dette-snart! Det gjeve Gud."

"1/2 Reis til Indre Arna. Vitja huslyden min der. Kona og nokre av borna er sjuke."

"8/2 Husvitjing p gotnes. Kontorarbeid. Konferanse med lensmannen om rekvisisjonen av Fjell prestegard. Departementet krev opplysningar. Tilsynsmannen var til stades.

9/2 Innkalla til Fjell lensmannskontor kl.20. fekk plegg om halda vakt p telefonlina Fjell-Knarrevik saman med 14 andre menn i Fjell. Vaktteneste skal vara til 7.mars-2 timar om natti- ialt 56 timar. Dette er ei strafferdsavgjerd i samsvar med lov av 8.august 1942 om "borgervakt til vern mot stats og partifiendtlige handlinger." Mi vaktteneste er kl. 2-4 om natti p vegen Straumsbru-Storskaret.

10/2 Gav lensmannen ei utgreiding om eigdomstilhvet med Fjell kyrkja. Tarangers kirkerett s.180-181, 20."

"26/2 Husvitjing hj N.N. D eg skulde henta nokre arkivsaker fr potetkjellaren i prestehuset fann eg dri opna og hengjelset var vekke. Dri var brote opp og arkivbordet var gjennomrota og arkivsakene i uorden. Eg mtte d f tak i hest og vogn og kyra arkiv og protokollen til ein tryggare stad."

"1/3 Henta mitt privatbibliotek fr prestegarden."

"9/3 Henta eit kjerrelass bker fr prestegarden."

"1/4 Tale i heimen og gjorde tenesta ved gravi ved Olufine Foldnes si gravferd. Gjekk med syrjebod om at Ingvald Straume var krigsforlist 28/11-42. Sjukevitjing p Bildy."

Fr dagslista for soknepresten i Fjell 3:
Glimt fr april-mai, og sumaren 1943.
Fjell kyrkje frigjort!

"17/4 Velsigning av ekteskap.Sidan kyrkja er i bruk av tyskarane, mtte velsigningi haldast i heimen. Melding fr lensm. at kyrkja var fri 22/4."

"20/4 Gjekk gjenom Fjell kyrkja og sg p skadane. Konferert med ortskommandanten og kyrkjetenar og lensm."

22/4 "Overtok" Fjell kyrkja fr den tyske vernemakt. Soknepresten, klokkaren, kyrkjetenar og medhjelpar..., lensm. i Fjell og 3 tyske offiserar var til stades."

"2/5 1.s.e. psk. Fjell kyrkje var no tilbakelevert til Fjell kyrkjelyd fr Den tyske vernemakt, utrykt og grundig vaska, s ho utan sanitre innvendingar kunne takast i bruk. III R. "Fred vre med dykk"! 3 barnedp. 126 nattverdgjester. Mange fann vegen til nattverdbordet og det var ei gripande stund. Mang ei tre vette auga og kinna p dei som knelte p altarringen denne dagen. Tellnes songlag, dirigent Nils Tellnes, song fleire sers vene songar fyre og etter preika. At songlaget mtte i nasjonalbunad la ein ekstra festdm over den fullsette kyrkja. Veret var sers fint med bl himmel og strlande sol.

3/5 Mte i Fjell kyrkjelyds soknevalde rd. Fring av kyrkjebker. Ekspedering av brev. Arbeid med melding til Stiftsdireksjonen om overtaking av Fjell kyrkje.

4/5 Reist p vitjing til huslyden i Arna.

6/5 Var i Djupedalen og tinga husvre t huslyden.

14/5 Arbeid med flytting til Djupedalen."

"20/5 Tala i heimen ved Brita Ekerhovds gravferd, jordfesting. Gjorde tenesta ved ein engelsk flyvars grav. Tysk militrhonnr-Salutt. Deltok i heimen p Ekrhovda etterp."

"28/5 Reist p sjukehuset Haukeland for vitja kona mi som mtte leggjast inn der. Vitja borna i Arna."

"14/7 Sjukevitjing hj kona mi p Haukeland sjukehus. To patientar fr Fjell vart ogso vitja."

"19/7 Arbeid med flytting av mblar og innbu til "den nye prestegarden" hj "Kristians-Laien" i Djupedalen: 2 rom+kjken."

"21/7 Vitja kona mi p Haukeland sjukehus. Tinga ein del utstyr til Fjell kyrkja istadenfor det som tyskerane hadde teke."

"28/7 Reist til Indre Arna for ordna med tilbakeflytting for huslyden min til Fjell.

29/7 Kom til Kolltveit med eit billass av evakuerte husbunadsting og tre av borni mine.

30/7 Arbeid med utpakking og med koma i orden i vr nye heim."

Fr dagslista for soknepresten i Fjell 4:
August-19.september 1943/20.november 1943:
Soknepresten vert arrestert.

"16/8 11. s. e. tr. ei. gotnes. Gudstenesteleg mte i gotnes bedehus ved soknepresten som tala over dagsens evangelium og las opp "Kirkens kamp." Johan gotnes opna. Jakob Selvik avslutta. 1 Husvitjing p gotnes. Deltok p ettermiddagsmte i gotnes bedehus ilag med Jakob Selvik og fleire."

"23/8 12. s. e. tr. ei. Fjell. Gudstenesta ved soknepresten og kandidat Langeland. Offer til Kinamisjonsforb. 4 Dp. Kyrkjelydsmte. soknepr. ref. Kirkens kamp. rsmelding fr soknerdet. Mtet vedtok samrystes at det frivillige soknevalde rd skal halda fram med sitt arbeid ogso etter at tilleggsloven om soknerd dagsett 30.juli 1942 er sett i verk."

"21/8 Velsigning av ekteskap i Fjell kyrkje kl.14. Konferanse med d.tyske doktor Haasemeyer."

"26/8 Las med konfirmantane i Fjell. Henta resten av mi private boksamling fr kontoret p prestegarden til sakrestiet i kyrkja."...

"...29/8 10.s. e. Tr. ei. Gudstenesta med nattverd ved presten i Fjell. III R."Herre kven skal me ganga til". 1 Barnedp. 21 nattv.gjester.Styremte for Fjell fellesforening for D.N.Misjonsselskap.Var med p lagsmte p "Ungdomsvern." Kolltveit kr. u.l. hadde ftt huset sitt att no.

 

30/8 Kontorarbeid. 3 Sjukevitjingar i Arefjord og Bildy.

31/8 Jamfring med kyrkjeboka og kontrollering av namn, fdselsdag og dpsdag av alle konfirmantane 1943, 81 i alt.

1/9 Utskriving av 81 namnekort til konfirmasjonsdagen.(Her sluttar Boge si fring av dagsregisteret, forf.s anm.)

Boge arrestert av tyskarane. Likeeins ble Mons Kobbeltveit og Elias Fjell arrestert.(Sj vidare i avsn. "Kvifor vart Boge arrestert," forf.anm.)

5/9 Res. kap. Red deltatt p stevne.

12/9 Fjell. Konfirmasjon ved res. kap. Red.

17/9 Medan sokneprest Boge er i fengsel, har biskop Fleischer tilsett i Fjell prostiprest Agnar Nigar som overtek Fjell i dag.

18/9 Kontorarbeid og ymse frebuingar.

19/9 Nattverdsgudsteneste med skrifteml. Pr. Hev du rom for Jesus? 3 Dp. 142 nattv.gjester.

20/11-43 Boge, Mons og Mikkel sendt stover til Grini!"(Frt av prostiprest Agnar Nigar.)

 

Fr dagslista for soknepresten i Fjell 5:
Desember 1943 og Januar-April 1944.
Nok ein prest arrestert!

 

"17/12-43 Beskt pastor Trengereid. Per Lies kone begravet. Nasibisp Blessing-Dahle forrettet."

"28/12-43 1.s.i advent. Pr.: "Kongen Kommer!" Klokker Hestad og emissr Solsvik deltok.- Em.: Nattverdmte for de gamle i Ekerhovd bedehus. Nils-medhj.-avsl. 15 Nattv.gjester."

"18/1-44 Kontorarbeid. Beskt fru Boge."

"27/1-44 Trengereid: Misjonsmte hos min vertinne: fru pastor Trengereid."

"6/2-44 S.Septuagesima. Fjell. Pr. Din vilje skje". 1 Dp. 28 til Nattverd - Kveld: Kolltveit: Talt p ungdomsmte.

9/2 Kontorarbeid. Innkalt til Gestapo fredag 11te kl. 10. Reiser i morgen."

5/3 2.s.i faste. Fjell. Pastor(Krinssekretr) Utkilen held preik. Emne: "Gjev ikkje opp!" Nattverd, jordpkasting. Kolltveit: Talt p ungdomsmte.

6/3 Kontoret. Besk p Kolltveit i ungdomslaget."

4/4 Pastor Nils Trengereid overtok tenesta i Fjell."

(Frt av Nigar, Utkilen(?) og Trengereid.
Nigar var, som ein skjnar, ein djerv predikant. Han kan ha vore arrestert etter angjeveri. Ei av mine kjelder (unemnt) har opplyst at ein nazist som var tilstades i kyrkja hyrde ei formulering av det djervare slaget , og straks forlet gudstenesta. Innkallinga til Gestapo kom etter denne hendinga. Nigar kom til Grini. Forf.s anm.)

Norsk fangeleksikon. Grinifangene. (Red. av Brre R. Giertsen, J.W.Cappelens forlag Oslo 1946.) s.390, fortel dette:

10968. Nigar, Agnar Johan, prest. Minde pr. Bergen, arr.11-2-44 Bergen, Grini 10-5-44. Fri 4-5-45. Tyskfiendtlig opptreden.

 

Boge i tysk fangenskap i Norge.

 

Norsk fangeleksikon. Grinifangene. (Red. av Brre R. Giertsen, J.W.Cappelens forlag Oslo 1946.) s.314, fortel srs kortfatta dette om ei dramatisk hending for ein familie p Kolltveit i september 1943:

"8748.Mons Kobbeltvedt arr. 1-9-43 Grini 21-11-43
8749. Mikkel Kobbeltvedt arr. 11-9-43 Grini 21-11-43
Fri 4-5-45."

Ragnvald Fjell fortalde i 1992:

"Boge kom til Fjell fr Kviteseid i 1937. Eg var den gongen p kommunekasserarkontoret, som heldt til p loftet over Fjell skule. Boge var innom kontoret i blant.
Me fekk eit godt samarbeid.
Han tok straks opp arbeidet med sette kyrkja i stand, og vart formann i byggenemnda. Tross drlege tider vil eg seia at han mtte bra velvilje.

Edith Boge var ei livleg og koseleg dame. Boge sjlv var ein avbalansert person. Han gjekk ikkje p akkord, og sa si meining. Han vart fortrna d tyskarane rykka inn i kyrkja. Ho vart okkupert fr 1.desember 1942-23.april 1943.

(Ragnvald Fjell skreiv om dette, med sitat fr sokneprest Boge sitt notat i Kallsboka, i heftet "Fjell kyrkje 1874-1974", s.35, som framleis er f fr prestekontoret i Fjell, 5353 Straume, forf.s anm.)

Prestegarden vart Krankenhaus fr desember 1942. Presten mtte flytta til Kolltveit. (Dette m sjast i samband med at tyskarane d kom til Fjell av militr-strategiske omsyn. Festningskanonane kom til rstadkaien i Bergen, og vart deretter brakt til Tellnes, fr dei kom opp Festningsvegen til Fjell festning, forf.s anm.)

Boge vart arrestert saman med Mikkel og Mons. Eg kan tenkja meg at tyskarane ville statuera eit eksempel ved arrestasjonen av presten. Men sjlv kunne han ikkje skjna kvifor han vart arrestert. Kvifor, sa han fleire gonger."

No gjev me vr tidlegare kyrkjetenar Mikkel Kobbeltvedt ordet(1994):

"Etter forvisninga fr prestegarden budde Boge hj oss. Han hadde kontor i farshuset, og hadde mat med oss rett som det var. D prata me ofte. Familien budde i eit av nabohusa.

Elias Fjell slapp ut att. Etter Bergen kretsfengsel kom me til Espeland fangeleir. Denne var d ny, og erstatta Ulven som var lagt ned.

21.november vart me sendt til Grini.

Boge hadde jamnlege andaktar for oss. Det var utruleg kva han fekk gje oss d. Han hadde vokst p fangenskapet.

Me budde p brakka med Res.Kap. Johannes Smidt i Ullern, som seinare vart Biskop i Agder. Vi var g p gudsteneste og hyrde Smidt. Ein sndag hadde Ullern-presten andakt. Rommet var heilt fullt. Plutselig storma det inn 2 kriminelle fangar (nasistar) og ropa: "Dere har ikke lov til dette." Og ganske riktig, det vart oppvask, og opprop. Tyskarane sa: "Vi vil ikke nekte den enkelte tilbe sin Gud. Men slik samling er forbudt her. Smidt vil n f sin straff. De andre fr g for god fisk." Men vi mtte st oppstilte i timesvis og venta. Ludvig Hope kom forbi oss. "Ver ved godt mot, karar! De str for ein god sak!"

Korkje Boge eller vi visste kvifor han vart arrestert. Og eg var saman med han heilt til han vart sendt til Tyskland.

Boge sa pny og pny: "Eg skjnar det ikkje." Og han trudde han skulle sleppa fri etter 3 mnader.

Likevel vart han ein dag ropt opp p appellplassen. Han skulle mta p kontoret. Dei sa til han at han var teken ut for sending srover. Han tok det srs tungt. Men det tok mange veker fr han vart sendt.

D Boge vart sendt til Tyskland hadde han influensa med sterk forkjling."

 

Boge sine siste dagar i Norge

Boge har etterlate seg bde eit brev og sume dagboksnotat fr sine siste dagar i Norge. Dette var skrive p dopapir p Grini, og utsmugla derifr. Familien Boge fortel at Edith Boge var sers redd for at brevet skulle bli oppdaga under husundersking. Derfor gymde ho det p ulike mtar, i ein divan, inne i eit garnnste, o.l.
1944:
(Illustrasjon 4. Utsnitt av brev fr Boge 9.februar 1944.)
9/2 "
Grini 9/2 1944.

"Kjre, kjre Edith!

I dag er eg "oppropt" til Tyskland, skal mta for den tyske lkjaren kl.1. Dersom du fr dette brevet, er det eit merke p at eg er send til Tyskland. Eg synest det er merkeleg at det kan g slik, eg synest ikkje at eg har gjort noko som gjer meg skyldig til ei slik straff.

- Edith! det er so mykje, mykje eg skulde ha sagt deg-og eg vonar dette brevet m koma fram-...varsam med dette brevet so det ikkje fell i urette hender.-Det er sendt bakvegen.

Fyrst m eg f segja deg inderleg takk for alt! I fengsel har eg ofte og mykje tenkt p deg og minna er mange og kjre. No ser eg betre enn nokon gong kor mykje du har vore for meg, eg elskar deg meir enn nokon gong og takkar Gud for alt han har gjeve meg gjennom deg..."

"Takk for alt du skreiv i brevet dagsett 21/1. Kvart ordet du skreiv interesserte meg. so godt at borni vre har so snild og dugande mor. M Gud gjeva deg helsa og visdom og nde til oppsede dei vel og gjeva deim ei hyggjeleg heim.

-Du kor glad eg er i dei alle saman! Ingerid, Audun, Einar, Dagfin og Ottar! Seg det til dei fr meg at eg er so glad i dei, og at eg kvar dag ber for dei, og for deg-de m ogso be for meg.

Du m segja dei fr meg at dei m gjeva hjarta sitt til Jesus og ta han med i alt d gr det dei vel-d er dei frelste i liv og dd. Edith, du kor godt det er vera frelst. "Hvor deilig have det godt med sinGud og vite det varer en evighet ut!" Eg trur og vonar at me m f mtast att...men skulde det henda at me ikkje fr mtast alle igjen her, so m me mtast der heime.-"Lat oss evigt saman vera, me som var det her p jord," song me i andaktstundane.-Det var godt f skriva ...deg og borni,-det vert lettare reisa no. De m ikkje syrja for mykje, for mi skuld, men vera frimodige og leggja alt i Guds hand. Det vil eg gjera. Og so skal det verta ein glederik dag nr eg fr sj dykk att...No lyt eg nok slutta.
Mange, mange kjrlege helsingar!
din Ingolf."

14/2 Hadde idag ei rik nattverdstund i lag med truande brr.

16/2 Du m helsa til slekt og vener og kjenningar fr meg-i all stilla sjlvsagt-at du har fenge dette brevet m du vera sers varsam med nemna. Eg lit p at vener og kjende i Fjell hjelper deg og borni so de slepp lida naud. Din I."

"27/2 Sndag 27.febr. reiste han i lag med ca. 30. Han var full av frimod, trygg i Guds hnd. Han blir nok ikke lenge borte. Hilsen Mat.28,20 fra en venn og kollega."

 

LEAD Technologies Inc. V1.01

Tysk fangenskap

Kva hende med Boge i Tyskland?

Dagfinn Boge held fram med soga:

"Det vi har ftt vite er at far dydde p ein fangetransport, fr dei var framkomne til staden dei skulle. Som det ofte var vanleg den gongen, sa dei offisielle tyske dokument at ddsrsaka var dobbeltsidig lungebetennelse. Slik var det g i fars dme. Vi har ftt det forklrt slik at transporten gjekk fr Neuengamme til Sachsenhausen.

Ei kjelde vi har sttta oss til, er ein som d var prest ved Bjrnevatn. (Soknepresten i Sr-Varanger? , forf.s anm.) Han var med far i fangenskapet, men overlevde. Han skreiv til mor etter krigen, og fortalde henne at far vart sjuk. Sidan sjukdomen kunne fre med seg at han vart skild fr dei andre norske, prvde medfangane skjerma han i det lengste for tyskarane.

S kom transporten til eit kjellarlokale. Her var srs mange i rommet. Toalettbtta vart snart full. Dei andre ordna med ei provisorisk seng for far, og gav han av sine klede for verna han. Men det vart oppdaga at far var sjuk. S kom dei og henta han.

Dette var det siste dei sg til han.

Heime ante me urd d bde brev og pakkar kom i retur. Men me skjna etterp at mor hadde ant urd lenge. Det var den 5.august 1944 at bodet kom om at far var dd."

Svenn Martinsen sen. kan ha utfyllande opplysningar. Han vart arrestert av tyskarane 7.mai 1942 og kom via Mllergata 19 og Grini til KZ-Lager Sachsenhausen i Oranienburg i 1943:

"Tysklandstransportane tok ut fr Amerikalinjen sin kai i Oslo, rett ved der Havnelageret ligg i dag. Bten gjekk til rhus. Derifr var det jarnbanetransport over Fredericia, Kielkanalen, Neumnster, til godsdelen av Hauptbahnhof i Hamburg.

I Hamburgomrdet kom ein gjerne til eit eller fleire av fengsla Htten, Altona eller Fhlsbuttel fr ein vart sendt vidare til Sachsenhausen over anten Alt Moabit-fengslet (som eg sjlv) eller Alexanderplatz-fengslet i Berlin.

Kjellarlokalet Boge var i kan godt ha vore Htten, slik eg sjlv hugsar denne plassen. Truleg vart den sjuke presten brakt til Revier(Sjukestua) i KZ-Lager Neuengamme i nrleiken. Denne leiren var den einaste med Revier i omrdet.

D eg kom nordvestover fr Sachsenhausen til Neuengamme med dei kvite bussane ret etter, spurdest Boge sitt namn i Neuengamme. Han hadde vore der, han dydde der, og vart kremert der, vart det sagt."

Kristian Ottosen nemner at ein mogleg annan stad "kjellarlokalet" kan ha vore, er ei nedlagt fabrikkbygning i sjlve KZ-Lager Neuengamme. Det er dme, seier han, p at andre nordmenn kom hit ved eit hve, nemleg N.N.fangar som hadde vore i Natzweiler, Dachau, Gotenhafen og Kiel.

 

LEAD Technologies Inc. V1.01

Fr dagslista for soknepresten i Fjell 6:
Vr og sumar 1945.
Glede og Sorg.

"10/5 Helgetorsdag. Fjell. Festgudstenesta i hve av fredsslutningi. Fri tekst: Salme 136, 1-3 og Salme 35,18. Kyrkja var vakkert pynta for hve. Tellnes songlag og Mvik songlag deltok med eit vakkert utval av nasjonale og kristelege songar. Offer til presten i Fjell-gve, kr.1800,-Fullsett kyrkje.

10/6 2.s.e. trieining. Fjell. Takkegudstenesta for freden i Europa. Fullsett kyrkja. Altargang og 3 dp. 67 nattv.gjester. Off. Tellnes songkor og Kolltveit musikklag deltok. P mte i Fjell soknerd etter gudstenesta.

8/7 6.s.e. trieining. Fjell. Minnegudstenesta for sokneprest Boge som dydde i Tyskland 1.april 1944. Biskop Fleischer preika, pastor Trengereid intimerte og forretta. Klokkar Hestad slutta. dessutom taler av Mons Kobbeltvedt og lrar Foldnes.

Hestad sitt songkor song fleire vakre nummer. Offer p alterettil minnesmerke over Boge og dei andre falne fr Fjell. Kyrkja var heilt fullsett. Etter gudstenesta 3 barnedp. deretter var biskopen, fru soknepr. Boge med alle borna, fru soknepr. Mllerup og frk.Mllerup, Oslo, klokkar Hestad m/frue og lrar Foldnes til middag og kaffi i pastor Trengereids barndomsheim p Trengereid."

"16/9 16.s.e. trieining. Fjell. Minnegudstenesta for dei fallne i krigen-med tekstar, salmar og kollekt vald av dei norske biskopar. Namni p dei fallne og burtkomne under krigen-i alt 19-vart lese upp fr preikestolen. Offer til dei fallne sine etterlatne kr.628,02. Mykje folk var mtt fram og det var ei hgtidsam stund i kyrkja.

2 barnedp. (Skrive av Trengereid)

 

Fr Soknerdsprotokollen for Fjell 2:
Mte 1-9-1945.
Oppsummering.

"Det fyrste ordinre soknerdsmte-etter den store og flslege heimskrigen som enda i mai(8.)1945-varde ca.5 r for Europa-vart halde p Fjell laurdag 1/9-45. Soknerdslemene og varamenn var innkalla. Pastor Trengereid var varsla om mtet. Tidlegare p sumaren var ogs nokre av soknerdet samla i sakristiet. D held form. Nils Foldnes ei stutt minnetale over sokneprest I.Boge som dydde i tysk fangeleir.(etter utsagn 1.april 1944) meldinga kom fyrst i (august) juni. Han vart henta av politiet kring 1.sept.1943. D budde han p Kolltveit. Ddsrsak skal ha vori-etter utsagn av frua hans-lungebet..."

 

"...vart og omtala ha minnegudsteneste for Boge. Denne vart haldi 8.juli. Biskop Fleischer var med og fru Boge og prrande var innbedne. Det var ei hgtidsam og gild minneg.t. Pastor Trengereid held minnetale fr kordra, Biskopen held preika for dagen. Under "ordet fritt" var det to av kyrkjelyden som hadde hve minnast Boge fr kordra-Mons M.Kobbeltvedt og Nils Foldnes. Alle som bar fram eit munnlegt minneord, takka avdde for trugen og god tenesta og vilde minnast han som ein kristeleg varmhjarta bror og ven. Etter soknerdsmtet sitt ynskje vart det teke opp offer p altaret same dagen-til minnesttta over Boge. Det kom inn over 1800 kr."

Kvifor vart Boge arrestert?

Uforklarleg arrestasjon ?

Noko eksakt er ikkje mogleg svara med tilgjengelege kjelder.Men Gefangenenbuch, 1943-1944, Bergen Kretsfengsel, har desse data:

"2.september kl.1400.
"Mons Kobbeltvedt,... Verboten radiobesitz."
"Pastor Ingolf Boge,...Verbereitung illegaler Schriften."
"Elias Fjell,...Verbereitung von Hetzschriften."
"SD IV A, Albers."
10.september kjem Mikkel Kobbeltvedt i protokollen, og arrestasjonsgrunnen er her oppgjeven til "Rundfunkwerfen."
28.september er notert at dei vart overfrte til Espeland.

I alle hve er det noks unikt kyrkjehistorisk sett at ein norsk prest vart sendt til Tyskland. Boge skjna det heller ikkje sjlv. Familien har i alle r rekna med at han vart teke som gissel. Vilkrlege arrestasjonar var ikkje f. Men vi kan heller ikkje utelukke at ein angjevar var p ferde. Har urette hender ftt tak i, og gale augo lese rapporten til Bjrgvin Biskop av 28./30.januar 1943 er det ikkje vanskeleg tenkja seg at Boge p sume hald kunne opplevast trugande. I den samanhengen kan vi vel fr ein side sj gestapisten Albers sitt notat i fengselsprotokollen: "Verbereitung illegaler Schriften."

Men iflg. Kristian Ottosen kunne slike arrestasjonsgrunnar vere heller omtrentlege.

I alle hve mtte vel innbrotet i prestearkivet (sj dagsregisteret 26.februar 1943) vera eit urovekkjande teikn for presten.

Edith Boge var sikker p at NS-lensmannen Per Lie ikkje kunne vera opphavet til arrestasjonen. Faktum er at Per Lie og sokneprest Boge hadde eit korrekt tilhve, og at Per Lie snarare forseinka prestegardsevakueringa enn tilskunda ho. "Han kvidde seg svrt for gje presten melding om at han skulle kastast ut."

 Epilog: "Sle er dei dde som dyr i Herren!"(Op. 14,13)

Herrens Fred over minnet!

Artikkelen byggjer p studier over ein periode p 3 r. All rettskrivning og uttrykksmte i kjeldene er halde p. Eg har ikkje gtt inn for gje att det i kjeldene som gr p kyrkjelivet i Fjell under krigen. Dagsregisteret er mykje meir omfattande enn det som kjem til uttrykk her.

Kjelder og litteratur

Kjelder:

Ingolf Boge: Kyrkjas liv og vokstervilkr i krigstida i Fjell. (Etterlatt manuskript av 28.jamuar 1943, med tillegg.)
Dagfinn Boge, Slektsbok: "Mlleropslekten i Norge",
"Studentane fr Voss off.Landsgymnas i 1920," av kst.sorenskrivar Bjarne Fjrtoft. (1945)
"Fjell prestegjeld, Kyrkja og folkelivet," av Nils Trengereid.(1937)
Intervju Ragnvald Fjell,
Heftet "Fjell kyrkje 1874-1974,"
Intervju Mikkel Kobbeltvedt,
Dagsregisteret for soknepresten i Fjell.
Kallsboka for soknepresten i Fjell. Protokollen for Fjell Soknerd. (Avskrift av kyrkjebkene: Astrid Knappskog, Svenn Martinsen.)
Dagfinn Hauge,
Kristian Ottosen,
Unemnt.
Norsk fangeleksikon. Grinifangene. Red. av Brre R. Giertsen, J.W.Cappelens forlag Oslo 1946.
Vre falne.
Gefangenenbuch, 1943-1944, Bergen Kretsfengsel.(Statsarkivet i Bergen.)

Litteratur:
Torleiv Austad: Kirkens Grunn. Oslo 1975.
Chr. Bergfldt: Fjell festning, et 50-rsminne, Fjell Kommune, 1995.
H.C.Christie: Den Norske Kirke i kamp. Land og Kirke, Oslo 1945.
Dagen(Lars Toralf Storstrand) 6.mai 1995: Gud bar oss gjennom den vonde tida, intervju med Mikkel Kobbeltvedt.
Jan Egil Fjrtoft: Tyske krigsfort i Norge, Agder forlag, 1982.
Kristian Hansson: Stat og kirke, John Griegs forlag, Bergen 1945.
Olav Kobbeltveit, Krigen i Fjell, Fjell Kommune, 1995.
Ludwig Schbeler: Kirkekampen slik jeg s den. Lutherstiftelsen, Oslo 1945.
Konsulent: Svenn Martinsen, sen. 

 

 

Sist oppdatert: 2/2/2005 av forfattaren.
Siden er laga av Alfred Langeland, sprsml/kommentar til: alfred1@world-online.no